Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji uług
zgodnie z Polityką Plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

[x] Zamknij

Logowanie

hasło:
zapamiętaj mnie

Szukaj

By nie rozmywać prawdy...

Jacek Pisz & Aneta Choromańska, 2015-11-10

Komitet odnowy obelisku w Chwaszczynie zdecydował się na pominięcie widniejącego dotychczas na obelisku sformułowania: „Pamięci Polaków z Gromady Chwaszczyno poległych i pomordowanych przez hitlerowców” i umieszczenie w zamian napisu: „Pamięci mieszkańców Gromady Chwaszczyno poległych i pomordowanych podczas II wojny światowej”.

Inicjatywa Rady Sołeckiej w Chwaszczynie odnowienia obelisku upamiętniającego poległych i pomordowanych mieszkańców Chwaszczyna i okolic zasługuje na szacunek i uznanie. Po ponad czterdziestu latach od postawienia i odsłonięcia - we wrześniu 1972 roku - był on już w fatalnym stanie.

Czytając jednak napis na odnowionym obelisku, nasuwa się pytanie: kto jest odpowiedzialny za zbrodnie popełnione w okresie II wojny światowej na mieszkańcach Chwaszczyna i okolic. 

Dzięki uprzejmości Pana Andrzeja Golca, prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku, dotarliśmy do historycznych opracowań dotyczących Chwaszczyna i okolic z okresu II wojny światowej. W artykule postaramy się odpowiedzieć na nurtujące nas pytanie i przedstawić orientacyjny rozmiar strat osobowych oraz zniszczeń materialnych poniesionych przez ludność cywilną zamieszkującą ten obszar w czasie wojny. Przy okazji przybliżymy historię zmian administracyjnych jakim podlegało Chwaszczyno w okresie od 1934 roku. Zapraszamy do lektury.

Chwaszczyno. Najpierw gmina zbiorowa, potem gromada, wreszcie sołectwo

W 1934 roku w województwie pomorskim, w powiecie morskim, utworzono gminę zbiorową Chwaszczyno z siedzibą w Chwaszczynie. W jej skład weszły wówczas dotychczasowe gminy wiejskie: Bojano, Chwaszczyno, Dobrzewino, Kielno, Koleczkowo, Kolonia, Osowa, Wiczlino i Wielki Kack, obszar dworski Chwarzno, obręby leśnictw Zwierzyniec i Rogulewo(część Chyloni) oraz część obszaru dworskiego Oliwa obejmująca obręby leśnictw Gołębiewo i Owczarnia. 

Niemieckie wojska wkroczyły na te tereny 8 września 1939 roku. Zajęte przez siły niemieckie wsie uzyskały nowy podział administracyjny. Zgodnie z nim cały obszar przedwojennej gminy podzielono na dwie gminy: gminę Wielki Kack, w skład której weszły Wielki Kack, Osowa, Chwaszczyno i Chwarzno, oraz gminę Kolonia złożoną z: Bojana, Dobrzewina, Koleczkowa, Kolonii, Kielna i Wiczlina. Zajęte miejscowości otrzymały nie tylko nowy podział, ale również nowe (zniemczone) nazwy (pruska Quaschin zmieniona została  potem na bardziej „niemiecką” Quassendorf). Na czele gminy stał Burgermeister. W gminie Wielki Kack funkcje tę pełnił miejscowy działacz NSDAP Karl Kober, natomiast w gminie Kolonia stanowisko to powierzono Herbertowi Raschowi. 

Tabela 1. Mieszkańcy gmin Wielki Kack i Kolonia wg stanu z 6 grudnia 1939 r.

 

Liczba ludności

Gmina Wielki Kack

 

Osowa (niem. Espenkrug)

991

Chwarzno (niem. Voltzendorf)

419

Chwaszczyno (niem. Quaschin)

1308

Wielki Kack (niem. Gross Katz)

2262

Razem:

4980

Gmina Kolonia

 

Bojano (niem. Bojahn)

498

Dobrzewino (niem. Wertheim)

240

Koleczkowo (niem. Kolletzkau)

725

Kolonia (niem. Dohnasberg)

919

Kielno (niem. Kolln)

547

Wiczlino (niem. Vitzlin)

894

Razem:

3823

Po wojnie, w 1945 roku, powiat morski wszedł w skład nowo utworzonego województwa gdańskiego, a w 1951 roku zmienił nazwę na powiat wejherowski. Dwa lata później część obszaru Chwaszczyno (Gromadę Wielki Kack) przyłączono do Gdyni. Zgodnie z ustawą z 1954 roku w miejsce gmin powołano gromady. W skład gromady wchodziły „wsie położone na terenie jednej gminy lub sąsiadujących ze sobą gmin, powiązane komunikacyjnie oraz posiadające wspólne urządzenia gospodarcze, kulturalne lub zdrowotne”. 

W 1972 roku zniesiono podział obszarów wiejskich na gromady i powołano  sołectwa, m.in. w celu usprawnienia ich działalności oraz „pogłębienia demokracji socjalistycznej”. Rok później sołectwo Chwaszczyno weszło w skład gminy Kielno. Obecnie Chwaszczyno wchodzi w skład gminy Żukowo.

Chwaszczyno w czasie wojny

W grudniu 1939 r. Gminę Wielki Kack (do której zaliczano Chwaszczyno) zamieszkiwało ok. 5 tys. osób, Gminę Kolonia – ok. 3800 osób (patrz Tabela1). Ok. 60 procent ogółu ludności gminy stanowili chłopi, 20 procent robotnicy i 10 proc. rzemieślnicy.* Wśród mieszkańców byli też: nauczyciele, urzędnicy państwowi, pracownicy kolei i kupcy. Taka struktura zawodowa ludności miała istotny wpływ na rodzaj poniesionych przez nią strat w okresie II wojny światowej.

Straty wojenne Chwaszczyna

Przyczyną największych strat były działania wojenne. Tzw. pośrednia linia obrony przebiegała w odległości od kilku do kilkunastu kilometrów od Gdyni przez miejscowości: Redłowo nad Zatoką Gdańską, Chwaszczyno, Głodówko, Łężyce, Reszki, Zbychowo, Gniewowo aż do Redy. Pierwsze pociski zrzucono na te tereny już w pierwszych dniach września 1939 r. Zaciekłe walki toczyły się do połowy września 1939 r. 

Na przedpolu Gdyni, w rejonie dzisiejszego powiatu kartuskiego, rozmieszczono oddziały IV Batalionu Obrony Narodowej(BON). Zadaniem wojsk było opóźnienie ofensywy Niemców na Kępę Oksywską. Ciężkie walki toczyły się w okolicy Góry Donas, Wiczlina, Bojana. Przewodnikami wojsk polskich stali się mieszkańcy Koleczkowa. W okolicy Koleczkowa koncentrowały się oddziały dowodzone osobiście przez płk.Stanisława Dąbka. W nocy z 3 na 4 września 1939 brały one udział w zakończonym powodzeniem wypadzie na Osowę. Wojska niemieckie miały przewagę zarówno liczebną, jak i technologiczną. Przeciwko 18 tys. żołnierzy polskich broniących Wybrzeża stanęło 37 tys. żołnierzy Wehrmahtu.  

Na początku okupacji w specjalnych pomieszczeniach (najczęściej w remizach) Niemcy gromadzili zakładników - z reguły osoby mające wpływ na społeczność lokalną: nauczycieli, członków Polskiego Związku Zachodniego, księży. Później część z nich wypuszczano, część rozstrzeliwano (Piaśnica) lub kierowano do obozu Stutthof. 

Działania te spowodowały zarówno straty osobowe, jak i materialne. Wśród zabitych znaleźli się zarówno uczestnicy walk, jak i ofiary cywilne.

Tabela 2. Straty osobowe mieszkańców gminy Chwaszczyno w latach 1939-1945 

Lp.

Poległ / zamordowany

Miejscowość

Okoliczności śmierci

Nr kwest. Odszkod.

1

Baranowscy

Wielki Kack

W wyniku działań wojennych

604

2

Bieszke

Wiczlino

W wyniku represji władz okupacyjnych (15.03.1945)

524

3

Blok

Wysoka/Osowa

W wyniku działań wojennych (17.03.1945)

761

4

Cymka

Wiczlino

W wyniku działań wojennych

938

5

Dampc

Kolonia

W wyniku represji władz okupacyjnych

351

6

Gorlikowski

Chwaszczyno

W obozie koncentracyjnym

1034

7

Grabiński

Bojano

W wyniku represji władz okupacyjnych

1032

8

Hebel

Wielki Kack

W wyniku działań wojennych

598

9

Hebel

Koleczkowo

W wyniku represji władz okupacyjnych

749

Hebel

Koleczkowo

Obóz karny (Potulice)

749

10

Małek

Chwaszczyno

W wyniku represji władz okupacyjnych

956

11

Mazur

Wielki Kack

W wyniku działań wojennych

773

Mazur

Wielki Kack

W wyniku represji władz okupacyjnych

773

12

Miotk

Wielki Kack

W wyniku represji władz okupacyjnych

541

13

Mironk

Wiczlino

W wyniku działań wojennych

937

14

Langa

Bojano

nieznane

1104

15

Lewek

Wielki Kack

W wyniku działań wojennych

889

16

Lidzbarski

Chwaszczyno

W wyniku działań wojennych

1065

17

Pelke

Chwaszczyno

W wyniku działań wojennych

331

18

Rogocki

Kielno

W wyniku działań wojennych

785

19

Rohde

Koleczkowo

W wyniku represji władz okupacyjnych

438

20

Rohdowa

Koleczkowo

W obozie koncentracyjnym Stutthof

438

21

Sikorski

Kielno

W wyniku represji władz okupacyjnych

813

22

ks. Władysław Szypniewski

Kielno

W wyniku represji władz okupacyjnych (11.11.1939)

391

23

Tokarski Paweł

Wielki Kack

nieznane

599

24

Zynka

Kielno

W wyniku represji władz okupacyjnych

1098

W lasach piaśnickich w pobliżu Wejherowa okupant niemiecki przeprowadził szereg zbiorowych egzekucji. Stanowiły one element tzw. akcji „Inteligencja”, a ich wykonawcami byli funkcjonariusze SS oraz członkowie paramilitarnego Selbstschutzu. Historycy oceniają, że ofiarą ludobójstwa dokonanego w lasach piaśnickich padło od 12 tys. do 14 tys. ludzi.

W gronie ofiar znaleźli się liczni przedstawiciele polskiej inteligencji z Pomorza Gdańskiego, a także osoby narodowości polskiej, czeskiej i niemieckiej przywiezione z głębi Rzeszy. Piaśnica stanowi największe, po KL Stutthof, miejsce kaźni ludności polskiej na Pomorzu w okresie II wojny światowej. Nazywana jest czasem „pomorskim Katyniem” lub „Kaszubską Golgotą”. Wśród pomordowanych w lasach piaśnickich są m.in.:

  • Andrzej Dampc - wójt gminy zbiorczej Chwaszczyno;
  • ks. Józef Kupper - wikariusz z Chwaszczyna;
  • ks. Robert Sarnowski - proboszcz parafii w Chwaszczynie.

Straty materialne dotyczyły przede wszystkim budynków, upraw oraz infrastruktury. Zakończenie bezpośrednich walk zahamowało w pewnym stopniu ten proces. Rozpoczęło się niemieckie panowanie, a wraz z nim grabieżcza polityka okupacyjna na zajętych obszarach. Ludność niemiecka zaczęła opuszczać te tereny w 1944 r. 

Pod koniec 1944 roku rozpoczęto budowę schronów, okopów, umocnień, które ciągnęły się przez Chwaszczyno i Koleczkowo w stronę Redy i Rewy.

Na początku marca 1945 r. Armia Czerwona przystąpiła do likwidacji oporu sił niemieckich na Pomorzu Zachodnim i w północnej części Pomorza Gdańskiego. Tereny okalające Gdynię zostały wykorzystane przez niemieckie oddziały wojskowe jako pasy obronne przed nacierającymi siłami wroga. Po zaciętych walkach wojska 2 Frontu Białoruskiego zdołały przełamać niemiecką obronę. Główne natarcie wojsk radzieckich na Gdynię i Gdańsk nastąpiło z rejonu Wiczlina i Osowy. Zacięte walki trwały 2 tygodnie. W pierwszej połowie marca wyzwalano kolejne wsie gminy Chwaszczyno.

Walki toczące się w 1945 r. spowodowały wśród miejscowej ludności większe straty materialne niż wojna obronna z 1939 r. W wyniku tych działań najbardziej ucierpiała Kolonia.

Tabela 3. Procentowe zestawienie strat materialnych mieszkańców gminy Chwaszczyno spowodowanych bezpośrednimi działaniami wojennymi.

Miejscowość

1939 (w proc.)

1945 (w proc.)

Ewakuacja (w proc.)

Bojano

25

90

 

Chwaszczyno

77,5

86,5

1

Dobrzewino

42

31

 

Kielno

94

98

 

Koleczkowo

28

90

 

Kolonia

100

100

 

Osowa

39

41

42

Wiczlino

85

89

 

Wielki Kack

66

88

 

Polityka narodowościowa na Pomorzu i wysiedlenia w czasie II wojny światowej

Straty materialne spowodowała także polityka narodowościowa prowadzona na Pomorzu przez Alberta Forstera. Zakładała ona zniemczenie tzw. rdzennych mieszkańców Pomorza. Mieli się oni stać w przyszłości zapleczem taniej siły roboczej. Pozostała ludność, jako niezdatna do zniemczenia, została zakwalifikowana do opuszczenia tych ziem. Decyzja o tym, kogo zostawić, a kto podlega wysiedleniu, miała zostać podjęta na podstawie spisów ludności. Wg spisu z 1939 r. ludność miejscowa stanowiła na tym terenie 80 proc., a ludność napływowa 20 proc. Pierwsze wysiedlenia rozpoczęły się już jesienią 1939 r. Na Pomorzu objęły one przede wszystkim ludność napływową. Wśród wysiedlonych znalazły się przede wszystkim osoby mające duży wpływ na lokalną społeczność, m.in. Leon Pałasz – nauczyciel z Wielkiego Kacka, Fabian Mierzejewski – podoficer Straży Granicznej z Wielkiego Kacka, Stanisław Średzki – katecheta z Kielna. Kolejne nasilenie wysiedleń przypadło na lata 1942 – 1944. 

Z Gdyni w ciągu roku wysiedlono ok. 70 tys. osób. W późniejszym okresie wysiedlano osoby, które nie wpisały się na Niemiecką Listę Narodowościową (Deutche Volksliste). Walczono z przejawami polskiej kultury i języka. Często zniemczano kaszubskie nazwiska. Zabroniono posługiwania się językiem polskim i kaszubskim. Walczono także z przejawami życia religijnego. Kaszubów zaliczano do osób "ciążących ku niemczyźnie" poprzez więzy kultury, obyczajów i krwi. Członków tej grupy nazywano Eingedeutschami. Osoby, które nie wpisały się na listę, po 1942 roku uznano za wrogów Rzeszy. Konfiskowano im majątki, osadzano w obozie. W 1944 roku już 54,5 % Kaszubów znalazło się na liście. Rezultatem wpisania na listę były powołania młodych Kaszubów do Wehrmachtu. Wielu z nich walczyło potem w szeregach Armii Polskiej na Zachodzie, inni dezerterowali, ukrywali się w partyzantce. Osoby odmawiające wpisania się na NLN lub dezerterów kierowano do obozu w Potulicach.

Mieszkańcy trafiali do obozów koncentracyjnych

Nie wszystkich mieszkańców wysiedlono. Część trafiła do obozów. Najwięcej osób poszkodowanych zostało osadzonych w obozie Stotthof. Ponadto dość liczną grupę stanowią żołnierze, którzy w wyniku toczących się działań wojennych trafili do obozów jenieckich (7).

Tabela 4. Mieszkańcy gminy Chwaszczyno osadzeni w obozach i więzieniach w latach 1939-1945 

Lp.

Poszkodowany

Nr kwest. Odszkod.

Miejscowość

Miejsce i czas pobytu

1

Bach

681

Kielno

Obóz koncentracyjny

2

Semka

1059

Wielki Kack

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

3

Bieszk

752

Koleczkowo

Brak danych

4

Bruhn

437

Koleczkowo

Więzienie (Gdańsk)

5

Cymke

940

Wiczlino

Więzienie

6

Czoska Józef

1114

Chwaszczyno

Więzienie (4 tygodnie)

7

Dargacz Augustyn

1092

Chwaszczyno

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

8

Dorsz Antoni

564

Wielki Kack

Obóz jeniecki (1939-1941)

9

Drewa Alfons

959

Osowa

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

10

Drewa Maksymilian

958

Osowa

Wiezienie (4 miesiące)

11

Ewald Augustyn

451

Koleczkowo

Obóz koncentracyjny

12

Fopka Jan

1120

Chwaszczyno

Obóz jeniecki

13

Januka Adam

945

Chwarzno

Miejsce nieznane (pół roku)

14

Jasiński Józef/Anna

529

Wielki Kack

Brak danych

15

Jelińska Rozalia

803

Kielno

Obóz karny/jeniecki

16

Kasyna Józef

1117

Kielno

Obóz jeniecki

17

Kandzera

482

Koleczkowo

Miejsce nieznane

18

Krauze Antoni

561

Wielki Kack

Obóz jeniecki (14 miesięcy)

19

Kuc

1109

Wielki Kack

Miejsce nieznane

20

Lachman Karol

567

Wielki Kack

Obóz jeniecki

21

Libon

639

Dobrzewino

Obóz w Potulicach

22

Rost Teodor

610

Wielki Kack

Obóz jeniecki

23

Machol

441

Koleczkowo

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

24

Mahalik

658

Kielno

Obóz koncentracyjny (Dachau)

25

Melezer Anton

538

Wielki Kack

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

26

Nieme Izydor

1091

Chwaszczyno

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

27

Rost Teodor

610

Wielki Kack

Obóz jeniecki

28

Szczypka Marcjanna

616

Wielki Kack

Obóz jeniecki (3,5 roku)

29

Wandtke

694

Wiczlino

Miejsce nieznane

30

Warkus Jan

443

Koleczkowo

Obóz koncentracyjny (Stutthof)

31

Wiśniewski

1128

Chwaszczyno

więzienie

32

Libon

639

Dobrzewino

Obóz w Czerniewicach

33

Libon Jan

639

Dobrzewino

Obóz w Gdyni

Wojna dotknęła w mniejszym lub większym stopniu wszystkich mieszkańców Chwaszczyna i okolicznych terenów. 

Komentarz

Mamy rok 2015. Rok, w którym obchodziliśmy 70. rocznicę zakończenia II wojny światowej. Dobiega kresu życie osób, które wojnę przeżyły. Jest ich coraz mniej. Już za kilka lat głównymi świadkami tych dramatycznych wydarzeń będą ci, którzy byli wówczas dziećmi. A dzieci mają specyficzny ogląd świata. Nadchodzi nieodwołalnie czas, kiedy pamięć o II wojnie światowej przesunie się poza obręb pamięci jednostek. 

W jednym z wywiadów, politolog profesor Zenderowski powiedział: cyt. "Ten wyścig wiktymistyczny, jaki ma miejsce we współczesnej Europie, jest bardzo niebezpieczny, gdyż tracimy z pola widzenia pojęcie odpowiedzialności i nie wiadomo, kto jest rzeczywistym sprawcą". 

Dlatego, stawiając bądź odnawiając miejsca pamięci, powinniśmy w sposób szczególny zadbać o to, aby prawda historyczna o tamtym czasie, o ofiarach i ich oprawcach nie została rozmyta przez przetaczającą się po Europie tzw. poprawność polityczną, ale aby była pielęgnowana i w sposób rzetelny przekazywana kolejnym pokoleniom.

Dwa lata temu, 15 października 2013 roku, gdynianie odsłonili przy dworcu PKP Gdynia Główna odnowioną tablicę w sposób jednoznaczny wskazującą odpowiedzialnych za wysiedlenia gdynian:

Wcześniej, widniał na niej napis następującej treści:

Patrząc na pięknie odnowiony pomnik w Chwaszczynie, nie jesteśmy pewni, czy następne pokolenia, czytając na odnowionym obelisku napis, w którym zabrakło wskazania na sprawców zbrodni, będą w stanie odpowiedzieć sobie na postawione na początku artykułu pytanie: kto był sprawcą zbrodni popełnionych na mieszkańcach Chwaszczyna w okresie II wojny światowej...

Literatura:

  • WYNISZCZYĆ – WYPĘDZIĆ – WYNARODOWIĆ - Szkice do dziejów okupacji niemieckiej na Kaszubach i Kociewiu (1939-1945)”. Opracowanie Instytutu Pamięci Narodowej, Gdańsk 2010. Bazę źródłową dokumentu stanowią akta znajdujące się w Archiwum Państwowym w Gdańsku i jego gdyńskim oddziale oraz w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy;
  • "Gdynia Zachód z przeszłości w przyszłość", red.Tadeusz Stegner;
  • "Gdynia 1939", red.W.Tym i A.Rzeniewski, Gdańsk 1979;
  • ZESZYTY GDYŃSKIE NR 4 - Tożsamość kulturowo-cywilizacyjna Gdyni, Gdynia w warunkach współczesnej unifikacji i dywersyfikacji kulturowo-cywilizacyjnej pod redakcją Mirosława Gawrona i Heleny Głogowskiej, Gdynia 2009;
  • Sejmowe Dzienniki Ustaw
    • Dz.U. 1934 nr 68;
    • Dz.U. 1945 nr 11;
    • Dz.U. 1951 nr 35;
    • Dz.U. 1953 nr 41;
    • Dz.U. 1954 nr 43;
    • Dz.U. 1972 nr 49.

* informacje pochodzą z zachowanych ankiet odszkodowawczych [od red. - ankiet dot. szkód wojennych]


Zapraszamy do zapoznania się z relacją z uroczystości odsłonięcia odnowionego pomnika
w artykule pt. "Chwała i cześć bohaterom"
oraz do obejrzenia w naszej galerii zdjęć z tej uroczystości: kliknij TUTAJ.